हॅम्लेटच्या मंचावर... तुम्हीसुद्धा !

     नाटककार विल्यम शेक्‍सपियरच्या अजरामर असलेल्या हॅम्लेट नाटकाचे असंख्य चाहते आहेत. रंगभूमीवर प्रेम करणाऱ्या आणि नाट्यक्षेत्रात काम करणाऱ्या प्रत्येकाला आयुष्यात एकदा तरी हॅम्लेटची भूमिका करण्याचे स्वप्न असते. जगातील अनेक भाषांसह मराठी रंगभूमीवरील दामू केंकरे यांच्यापासून ते अलिकडे सुमित राघवनने साकारलेल्या हॅम्लेटला रसिकांच्या पसंतीची पावती मिळते. सदासर्वोत्तम असलेला हॅम्लेटला तंत्रज्ञानाची जोड मिळाली असून व्हर्च्युअल रिऍलिटी आणि 360 अंशात चित्रित झालेला नवा "हॅम्लेट 360 : थाय फादर्स स्पिरिट"  नुकताच युट्युबवर प्रदर्शित झाला आहे. बदलत्या काळानुसार नाट्यक्षेत्राने नवतंत्रज्ञानाची धरलेली कास नक्कीच स्वागतार्ह आहे. 

           विल्यम शेक्‍सपियर लिखित हॅम्लेट नाटकाचे कथानक आपण अनेकजण जाणतोच. डेन्मार्कचे राजे म्हणजेच हॅम्लेटचे वडिल झोपले असताना त्यांचा भाऊ (हॅम्लेटचे काका) त्यांच्या कानात विष ओतून खून करतो आणि देशाचा राजा होतो. वडिलांच्या मृत्यूने दुःखी झालेला हॅम्लेट आपले महाविद्यालयीन शिक्षण सोडून घरी परततो. तेव्हा त्याला आणखी एक धक्‍का बसतो, तो म्हणजे त्याच्या आईने काकांशी अनैतिकरित्या केलेला विवाह. एकदा हॅम्लेटचा मित्र होरॅशियो त्याला सांगतो, की मृत राजाची आत्मा रात्रीच्या वेळी राजवाड्याच्या परिसरात फिरत आहे. त्याची खात्री करण्यासाठी तो रात्री बाहेर पडतो, तेव्हा वडिलांचा आत्मा हॅम्लेटला सांगतो की माझा खून तुझ्या काकाने केला आहे. तेव्हा हॅम्लेट काकांचा सूड घेण्याची शपथ घेतो. मात्र, बऱ्याच वेळा संधी मिळूनही तो सूड घेऊ शकत नाही. असे प्राथमिक कथानक असलेल्या या नाटकाला आता नवतंत्रज्ञानाची जोड मिळाली आहे. हॅम्लेट प्रथमच 360 अंशांत चित्रीकरण करण्यात आले आहे. एवढेच नाही तर व्हर्च्युअल रिऍलिटीच्या माध्यमातून आपल्याला हॅम्लेटचा भाग होता येणार आहे.

        कॉमनवेल्थ शेक्‍सपियर कंपनी व गुगल यांच्यावतीने तसेच स्टिव्हन मेलर दिग्दर्शित हॅम्लेट नाटक गेल्या शुक्रवारी "डब्ल्यूजीबीएच' या युट्यूब चॅनेलवर प्रदर्शित करण्यात आले. जवळपास 61 मिनिटांचे हे नाटक व्हीआर बॉक्‍स लावून 360 अंश आणि त्रिमितीय स्वरूपात अनुभवताना आपण त्या नाटकाचाच भाग असल्याचा भास होतो. मोठ्या सभागृहावजा रंगमंचावर नाटकाचे चित्रिकरण करण्यात आले असून यासाठी गुगल कंपनीच्या 17 एकत्रित कॅमेऱ्यांचा संच असलेला "यी हॅलो 360' या 360 अंशात चित्रिकरण करु शकणाऱ्या कॅमेराचा वापर करण्यात आला. एका मध्यवर्ती ठिकाणी कॅमेरा बसवून त्याभोवतीचे सर्व दृश्‍य एकाचवेळी चित्रित करण्यात आले. प्रकाशव्यवस्थेचा खुबीने केलेला वापर, जुन्या काळातील फर्निचर्स, विन्टेज मोटारी तसेच शयनकक्षांतील विविध वस्तू नाटकाच्या सौंदर्यात भर घालतात. एका बाथटबमधील पाण्यात गळ्यापर्यंत बुडालेल्या हॅम्लेटचे "टू बी ऑर नॉट टू बी' म्हणणे असो किंवा त्याच्या बाजूला शयनकक्षात त्याच्या आईचा सुरु असलेला नट्टापट्टा.. आणि पलिकडच्या बाजूला लेर्टसचा तलवारीसोबत चाललेला सराव असो.. एकाचवेळी आपल्याला हे सर्व बघता येते, अनुभवता येते. हेडफोन्स आणि व्हीआर बॉक्‍स लावून नाटक पाहताना काहीवेळा त्यातील पात्र चक्क आपल्या बाजूलाच असल्याचा भास होता. दरम्यान, त्यातील पात्र सभागृहात फिरताना आपणही तेथे फिरतानाचा अनुभव घेतो. तुमच्या डाव्या बाजूला असलेल्या एका आरशात एक प्रतिबिंब दिसते. ते कदाचित आपले वाटत असले तरीही कथानकानुसार ते हॅम्लेटच्या मृत वडिलांची प्रतिमा असते. काही वेळा तर आत्म्याचा आवाज आपल्या पाठीमागून आल्याचाही भास होतो.

        हॅम्लेट नाटकासाठी केलेला या प्रयोग कौतुकास्पद असले तरीही व्हर्च्युअल रिऍलिटीमध्ये बघताना 61 मिनिटांचे हे नाटक खूपच मोठे वाटते. कारण व्हर्च्युअल रिऍलिटीच्या चित्रफितींचा कालावधी साधारणतः 15 ते 20 मिनिटांचा असतो. त्यामुळे व्हीआर बॉक्‍स लावून तासभराचे नाटक अनुभवणे हे सर्वांना आवडेलच असे नाही. मात्र, दुसरीकडे तीन तासांची ही कलाकृती 61 मिनिटात आटोपणे हे देखील रुचणारे नाही. या नाटकातील काही दृश्‍ये कंटाळवाणी देखील वाटतात. उदाहरणच द्यायचे झाले तर नाटकांत तब्बल 10 मिनिटांचे एक दृश्‍य केवळ दोनच शॉटमध्ये आटोपण्यात आलाय. समीक्षकांनी त्याबाबत टीका केल्यावर नाटकाचे तांत्रिक दिग्दर्शक आणि छायाचित्रकार मॅथ्यू निडरहॉसर म्हणाले की, "व्हीआरमध्ये कोणतीही कलाकृती पाहताना प्रेक्षक त्याच्याशी समरुप झालेला असतो. त्यामुळे कमी वेळात अधिक शॉट्‌समध्ये कथानक पुढे नेणे कठीण असते'. एकंदरीत बघता जागतिक दर्जाची कलाकृती असलेला हॅम्लेट हा नवा प्रयोग युट्युबवर चकटफू प्रदर्शित करुन देखील नाट्यरसिकांचा संमिश्र प्रतिसाद मिळतोय.

------
अनुभवा एकदा हॅम्लेट आभासी विश्वात..

https://youtu.be/Jc88G7nkV-Q

ऋषिराज तायडे
rushirajtayde@gmail.com.

जागतिक अर्थव्यवस्थेतील महिलाराज

      भारतीय वंशाच्या गीता गोपीनाथ यांनी काल (८ जानेवारी) आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञपदाची सूत्रे हाती घेतली. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीसोबतच जागतिक बॅंक आणि आर्थिक सहकार्य आणि विकास परिषदेसारख्या महत्त्वाच्या संस्थांची आर्थिक धुरा महिलांच्या हातात आहे. जागतिक बॅंकेच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञपदी पिनेलोपी गोल्डबर्ग, तर आर्थिक सहकार्य आणि विकास परिषदेच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञपदी लॉरेन्स बुन आपली जबाबदारी यशस्वीपणे सांभाळत आहे. सद्याच्या आर्थिक घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर जगाचे आर्थिक नेतृत्व महिलांच्या खांद्यावर देत खऱ्या अर्थाने नारीशक्तीचा गौरव केला आहे.

1. गीता गोपीनाथ 

       आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीच्या प्रमुख ख्रिस्टिना लगार्ड यांनी आयएमएफच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ म्हणून गीता गोपीनाथ यांची नियुक्ती केली. मॉरिस ओब्स्टफिल्ड हे ३१ ऑक्टोबरला निवृत्त झाल्यानंतर या पदावर गोपीनाथ यांची नियुक्ती झाली. या पदावर निवड होणाऱ्या गोपीनाथ दुसऱ्या भारतीय असून यापूर्वी रघुराम राजन यांनी ही जबाबदारी पार पाडली आहे. सध्या गोपीनाथ या हार्वर्ड विद्यापीठात आंतरराष्ट्रीय घडामोडी आणि अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत.
    8 डिसेंबर 1971 रोजी म्हैसूर येथे जन्मलेल्या गोपीनाथ यांनी दिल्ली विद्यापीठातून कला शाखेतील पदवी घेतल्यानंतर दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्‍स आणि वॉशिंग्टन विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी घेतली. 2001 मध्ये त्यांनी प्रिन्स्टन विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पीएच.डी. प्राप्त केली. पीएचडीनंतर गोपीनाथ या शिकागो विद्यापीठाच्या ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्‍समध्ये सहायक प्राध्यापक म्हणून रुजू झाल्या. 2005 पासून हार्वर्ड विद्यापीठात विविध पदांवर त्या काम करत आहेत. दरम्यान, गोपीनाथ यांनी आतापर्यंत विविध ठिकाणी काम केले आहे. अमेरिकेतील राष्ट्रीय आर्थिक संशोधन केंद्राच्या सहसंचालक, फेडरल रिझर्व्ह बॅंक ऑफ न्यूयॉर्कच्या आर्थिक सल्लागार मंडळाच्या सदस्या, केरळच्या मुख्यमंत्र्यांच्या आर्थिक सल्लागार म्हणून मानद मुख्य सचिव दर्जा, फेडरल रिझर्व्ह बॅंक ऑफ बोस्टनच्या अतिथी संशोधक सल्लागार, जी-20 परिषदेसाठी भारताच्या अर्थमंत्रालयाच्या सल्लागार मंडळाच्या सदस्या, अमेरिकन इकॉनॉमिक्‍स रिव्ह्यूच्या सहसंपादक, रिव्ह्यू ऑफ इकॉनॉमिक स्टडीजच्या व्यवस्थापकीय संपादक म्हणून त्यांनी जबाबदारी पार पाडली आहे. त्यांनी चलन विनिमय दर, व्यापार आणि गुंतवणूक, मौद्रिक धोरण, कर्जे आणि उदयोन्मुख बाजारातील संकटे या विषयावर अनेक शोधनिबंध सादर केले आहेत.
     गोपीनाथ यांची आयएमएफच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ म्हणून नियुक्ती करताना ख्रिस्तिना लगार्ड म्हणाल्या की, गोपीनाथ या जगातील उत्कृष्ट अर्थशास्त्रज्ञांपैकी एक आहेत. उत्तम शैक्षणिक पात्रता, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कामाचा अनुभव आणि नेतृत्व क्षमता या पदासाठी नक्कीच फायदेशीर ठरतील. गोपीनाथ यांच्या तांत्रिक कौशल्याचा फायदा भारताच्या भांडवली बाजाराच्या वाढीसाठी आणि ढोबळ आर्थिक धोरणांच्या विकासासाठी फायदेशीर ठरू शकतो, असे जाणकारांनी म्हटले आहे.

2. पिनेलोपी गोल्डबर्ग 

    26 एप्रिल 2018 ला जागतिक बॅंकेचे अध्यक्ष जिम योंग किम यांनी मुख्य अर्थतज्ज्ञ म्हणून येल विद्यापीठातील अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापिका पिनेलोपी गोल्डबर्ग यांची नियुक्ती केली. 1963 मध्ये जन्मलेल्या गोल्डबर्ग या जर्मनीच्या फ्रेबर्ग विद्यापीठाच्या पदवीधर असून त्यांनी स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातून पीएचडी मिळवली आहे. ग्रीक-अमेरिकन वंशाच्या गोल्डबर्ग यांचा ढोबळ अर्थशास्त्राच्या उपयोगितेवर खास अभ्यास असून विकसनशील देशांच्या व्यापारातील विषमता आणि उत्पादकता, नफा आणि नवसंकल्पना तसेच बौद्धिक संपदा अधिकारांचा उपयोग यावर त्यांचा विशेष भर आहे. गोल्डबर्ग यांनी अर्थशास्त्र विषयातील अनेक शोधनिबंध सादर केले असून त्यांना अनेक पुरस्कार व फेलोशिप मिळाल्या आहेत. त्या अमेरिकन इकॉनॉमिक असोसिएशनच्या उपाध्यक्षा असून इकॉनॉमेट्रिक सोसायटीच्या कार्यकारी समितीच्या सदस्या आहेत. गोल्डबर्ग यांनी 2011 ते 2017 दरम्यान अमेरिकन इकॉनॉमिक रिव्ह्यूच्या मुख्य संपादक म्हणून काम केले आहे. अमेरिकन ऍकॅडमी ऑफ आर्ट ऍण्ड सायन्सच्या सदस्या असून त्यांना प्रतिष्ठेची गॅजेहम मेमोरियल फाऊंडेशन आणि स्लोआन रिसर्च फेलोशिप, तसेच बोडोसाकी पुरस्कार मिळाला आहे. नॅशनल ब्युरो ऑफ इकॉनॉमिक्‍स रिसर्चच्या सहायक संशोधक आणि ब्युरो ऑफ रिसर्च इकॉनॉमिक ऍनालिसीस ऍण्ड डेव्हलपमेंटच्या सदस्या आहेत. यापूर्वी त्यांनी प्रिन्स्टन विद्यापीठ आणि कोलंबिया विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून काम केले आहे. गोल्डबर्ग यांची जागतिक बॅंकेच्या मुख्य आर्थिक सल्लागार म्हणून नियुक्ती करताना अध्यक्ष जिम योंग किम म्हणाले की, गोल्डबर्ग यांचा प्रगल्भ शैक्षणिक अनुभव, बौद्धिक चातुर्य आणि जिज्ञासूपणा जागतिक बॅंकेला निश्‍चितपणे नव्या उंचीवर नेईल. त्यांचा विकसनशील देशांच्या विकासातील अडचणींवर विशेष अभ्यास असून त्याचा उपयोग या ठिकाणी होईल. गोल्डबर्ग विकसनशील देशांच्या भविष्यातील अर्थव्यवस्थेविषयी प्रभावी काम करतील, अशी मला खात्री आहे.

3. लॉरेन्स बुन 

    आर्थिक सहकार्य आणि विकास परिषदेचे (ओईसीडी) महासचिव एंजेल गुरिया यांनी ओईसीडीच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञपदी लॉरेन्स बुन यांची 5 जूनला नियुक्ती केली. जुलै महिन्यात त्यांनी कॅथरीन मॅन यांच्याकडून पदाची सूत्रे हाती घेतली. मूळ फ्रान्सच्या असलेल्या बुन यांनी अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी मिळवली असून लंडन बिझीनेस स्कूलमधून पीएचडी प्राप्त केली आहे. मुख्य अर्थतज्ज्ञ म्हणून त्या परिषदेच्या आर्थिक विभागप्रमुख असतील. आंतरराष्ट्रीय मौद्रिक आणि आर्थिक समिती, जी-7 आणि जी-20 परिषदेत त्या ओईसीडीचे नेतृत्व करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर असेल. बुन यापूर्वी एएक्‍सए समूहाच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ आणि एएक्‍सए आयएम ग्लोबलच्या मल्टी असेट क्‍लायंट सोल्युशन आणि रिसर्च हेड म्हणून काम करत होत्या. त्यांनी फ्रान्सच्या सीईपीआयआय या आर्थिक संशोधन संस्थेत संशोधक म्हणून, तर 1998-2004 दरम्यान ओईसीडीच्या अर्थतज्ज्ञ म्हणून काम केले होते. त्या फ्रान्सच्या बार्कले कॅपिटलच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ, तसेच बॅंक ऑफ अमेरिकेतील युरोपियन आर्थिक संशोधन विभागाच्या व्यवस्थापकीय संचालकसुद्धा होत्या. 2014 ते 2016 दरम्यान, बुन या फ्रान्सच्या अध्यक्षांच्या बहुपक्षीय आणि युरोपियन आर्थिक व वित्तीय घडामोडी आणि जी-20 परिषदेसाठी विशेष मार्गदर्शक होत्या.

इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंगचा नवा अध्याय - "ब्लॅकमिरर : बॅंडरस्नॅच"

   अनेक दमदार कथानक असलेल्या वेबसिरीजमुळे प्रदर्शित करून नेटफ्लिक्‍स, ऍमेझॉन प्राईमने डिजिटल क्षेत्रात दबदबा निर्माण केला. कथानक, विषय मांडण्याचे स्वातंत्र्यामुळे डिजिटल माध्यम इतर माध्यमांपेक्षा अधिक प्रगल्भ होत आहे. त्यातच नेटफ्लिक्‍सने गेल्या शुक्रवारी (ता.28 डिसेंबर) बहुप्रतिक्षीत "ब्लॅक मिरर ः बॅंडरस्नॅच' ही वेबसीरीज प्रदर्शित केली. 2011 साली प्रदर्शित झालेल्या ब्लॅक मिरर या साय-फाय मालिकेचा पाचवा भाग नुकताच प्रदर्शित झाला. बॅंडरस्नॅच या पाचव्या भागात नेटफिलक्‍सने नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत, प्रेक्षकांसाठी अनोखी पर्वणी दिली आहे. पूर्वीच्या व्हिडीओ गेम्समध्ये आपल्याला पर्याय देता येत असे, त्याचप्रकारे इंटरॅक्‍टीव्ह स्टोरीटेलिंगचा वापर या मालिकेत केला आहे. म्हणजेच कथानकानुसार आपल्यामसमोर आलेल्या दोन पर्यायांपैकी एक पर्याय निवडल्यावर त्यानुसार कथानक पुढे जाते. इंटरॅक्‍टिव्ह स्वरूपात सादर झालेल्या हा प्रयोग या क्षेत्रात कदाचित प्रथमच झाला आहे. ब्लॅकमिररच्या भागात बॅंडरस्नॅच या "तुमच्या आवडीचे कथानक तुम्हीच निवडा' प्रकाराच्या पुस्तकावर आधारित या भागातील नायक स्टिफन बटलर हा संगणक अभियंता त्याचप्रकारचा व्हिडीओगेम बनवतो. त्याचीच कथा यामध्ये दाखवली आहे.

नेमकं तंत्रज्ञान काय आहे? ः 

        प्रेक्षकांनी निवडलेल्या पर्यायानुसार कथानकाचा कालावधी हा 40 मिनिटांवरून दोन तासांहून अधिक वेळेपर्यंत वाढू शकतो. बॅंडरस्नॅच या भागाचे निर्मात्यांनी विविध प्रकारचे पाच शेवट तयार केले आहे. त्याचे परम्युटेशन कॉम्बिनेशन करून कितीतरी पर्याय तयार केले जाऊ शकतात. एखाद्या प्रेक्षकाने निवडलेल्या पर्यायानुसार त्याचे कथानक पुढे जाते. इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंग स्वरूपात कथानक सादर करण्यासाठी नेटफ्लिक्‍सने नेमकं कोणतं तंत्रज्ञान वापरले आहे, हे अद्यापही त्यांनी जाहीर केले नाही. मात्र, पर्याय प्रेक्षकांसाठी पर्याय देणे आणि प्रेक्षकांनी ते पर्याय निवडणे, आणि त्यानुसार कथानक पुढे नेणे यासाठी अल्गोरिदम आणि फ्लोचार्टचा वापर केला आहे. त्या काही तंत्रविषयक संकेतस्थळांवर दिलेल्या माहितीनुसार कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि परम्युटेशन-कॉम्बिनेशन थेअरीचा वापर यामध्ये केला आहे. 

इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंगचा इतिहास ः

      ब्लॅक मिरर ः बॅंडरस्नॅच ही पहिलीच इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंग वेबसिरीज असली तरीही हा प्रकार काही नवा नाही. इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंगला अनेक वर्षांचा इतिहास आहे. पाश्‍चात्य देशात खुल्या रंगमंचावर किंवा मैदानात सादर होणाऱ्या कलाविष्कारावेळी सादरीकरणा दरम्यान प्रेक्षकांच्या प्रतिक्रिया आणि प्रतिसादानुसार सादरीकरणात बदल केले जात होते. त्याचप्रमाणे 1960 च्या दशकात आलेल्या "दि ऍडव्हेन्चर ऑफ यु ऑन शुगरकेन आयलॅंड' या पुस्तकाच्या मालिकेत देखील इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंग पद्धतीचा वापर केला गेला. त्यातील कथानकानुसार दोन पर्यायांची निवड दोन वेगवेगळ्या परिच्छेदातून निवडता येते. अमुक एका पर्यायासाठी - "परिच्छेद अ' आणि तमुक एका पर्यायासाठी - "परिच्छेद ब' दिला जातो. 1967 साली प्रदर्शित झालेल्या "किनॉटॉमॅट' या चित्रपटात देखील इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंगचा प्रकार हाताळला गेला. एका 127 आसनी चित्रपटगृहातील प्रत्येक आसनाला दोन बटन दिले होते. कोणतेही एक बटन दाबून चित्रपटातील कथानकानुसार प्रेक्षकांना दोन पर्यायांपैकी एकाची निवड करता येते. 90च्या दशकातील व्हिडीओ गेमिंगमध्ये इंटरॅक्‍टिव्ह प्रकार खूप लोकप्रिय होता, हे आपण सगळेच जाणतोच.

      भविष्यात गेझ डिटेक्‍शन, गेस्चर कंट्रोल, व्हॉईस कंट्रोल, व्हर्च्युअल रिऍलिटी या तंत्राचा वापर करून इंटरॅक्‍टिव्ह स्टोरीटेलिंगचा प्रकार अधिक प्रगल्भ होईल. म्हणजेच प्रेक्षकांना कथानकात त्याच्या आवडीनुसार अधिक निवडस्वातंत्र्य मिळण्याची शक्‍यता आहे. सद्या दिले जाणाऱ्या दोन पर्यायांऐवजी अनेक पर्याय उपलब्ध होतील. त्याचप्रकारे सद्या केवळ वेबसिरीज पुरता मर्यादित असलेला हा प्रकार पुढे चालून दुरदर्शनवर रोज येणाऱ्या मालिकेमध्ये आला, तर आश्‍चर्य वाटायला नको. या नवतंत्रज्ञानामुळे या माध्यमात पुढे आणखी वेगवेगळे हाताळले जातील. नेटफ्लिक्‍सने केलेला हा प्रयोग म्हणजे डिजिटल माध्यमात आपले स्थान अधिक घट्ट करण्याचा देखील डाव असल्याचे बोलले जाते.

------

ऋषिराज तायडे,

rushirajtayde@gmail.com

श्री संताजी जगनाडे महाराज

महाराष्ट्राला मोठी संत परंपरा लाभली आहे. ज्ञानेश्वर महाराजांनी चालविलेल्या परंपरेला अनेक संतांनी पुढे नेले. समाजाच्या प्रबोधनासाठी जगदगुरु तुकाराम महाराज यांनी चालवलेल्या कार्यात मोलाचा वाटा उचलला तो, संताजी जगनाडे महाराज यांनी. संताजी महाराजांनी केलेल्या कार्यामुळे आज तुकोबारायांचे अभंग आपल्यापर्यंत पोहचलेत. इंद्रायणीत बुडवलेल्या गाथा पुन्हा आपल्यापर्यंत पोचल्या. तुकाराम महाराज आणि संताजी महाराज यांची कर्मगाथा, जीवनगाथा एकमेकांशिवाय अपूर्ण ठरते. संताजी महाराजांचे तुकोबारायांच्या विचारांशी असलेलं तादात्म्य हे कमालीचे एकरूप आहे.

संताजी जगनाडे महाराज यांचा जन्म ६ डिसेंबर १६२६ रोजी चाकण जवळील सदुंबरे येथे झाला. लहानपणापासून संताजींना अध्यात्म आणि देवदर्शनाची आवड होती. संताजी महाराजांचे आजोबा भिवाशेठ जगनाडे यांचा तेलाचा घाणा होता. तेलाचा हा व्यवसाय त्यांचा मुलगा विठोबाशेठ यांच्याकडे आला. विठोबाशेठ यांचं लग्न सुदुंबरे येथील काळे परिवारातील मथुबाईंसोबत झालं. काही ठिकाणी त्यांच्या नावाचा मथाबाई असाही उल्लेख येतो. विठोबा आणि मथाबाईंच्या पोटी संताजी महाराजांचा जन्म झाला. संताजींना अक्षरओळख, गणित असं बऱ्यापैकी शिक्षण मिळालं. संताजी अत्यंत तल्लख बुद्धिमत्तेचे होते. त्यांची निरीक्षणं अत्यंत सूक्ष्म असायची. वयाच्या दहाव्या वर्षी वडलोपार्जित तेलाच्या व्यवसायात संताजींचा प्रवेश झाला. अकराव्या वर्षी संताजींच्या विवाहासाठी स्थळ सांगून आलं. त्याकाळात लग्न बालवयातच व्हायची. खेड येथील कहाणे परिवारातील यमुनाबाईंसोबत त्यांचं लग्न झालं. पुढे चालून त्यांना बाळोजी व भागू ही मुलं झालीत. 

संताजी महाराजांच्या बालपणीची एक आख्यायिका सांगितली जाते. ते रोज आपल्या आईसोबत गावातील चक्रेश्वर मंदिरात जात. गावातील या मंदिरात आई पूजा करायची आणि देवाला नैवेद्य अर्पण करायची. चक्रेश्वराच्या मंदिरात अनेकजण आश्रयाला राहत. एके दिवशी एक भुकेने व्याकूळ झालेला मनुष्य त्यांना दिसला. संताजींनी नैवेद्याचं ताट त्या भुकेल्या माणसाला दिलं. तो तृप्त झाला. मात्र नैवेद्यासाठी आणलेलं ताट संताजींनी कुणालातरी दिल्याने आई रागावली. त्यावर संताजी महाराज म्हणाले मी, ज्याला अन्नाची जास्त गरज आहे त्याला पहिल्यांदा ते दिलं पाहिजे. लहानपणीच त्यांना माणसातील ईश्वर दिसला. 

   संताजी महाराजांचे आणि तुकोबांच देहू जवळच होते.  जगद्गुरू तुकोबारायांच्या कार्याची मोठी व्याप्ती होती. प्रत्यक्ष भेटून किंवा ऐकून तरी सर्वांना तुकाराम महाराज माहीत होतेच. त्यातूनच १९४० मध्ये संताजी आणि तुकोबांची भेट झाली. तुकोबांंच्या कार्याचा प्रभाव संताजींवर झाला. तुकोबा सादर करत असलेले अभंग संताजी लिहून काढत. काही ठिकाणी असाही उल्लेख आढळतो की ते तुकोबांचे लेखनिक होते. मात्र, याबाबत एकमत नाही. तुकोबांना संताजी गुरुस्थानी मानत.तुकोबांसोबत ते अभंग लिहू लागले. 

संताजी महाराज आपला प्रपंच, व्यवसाय आणि समाज यात उत्तम संतुलन साधत. संत तुकाराम महाराजांनी अध्यात्म आणि विज्ञान लोकांना समजावून सांगितलं. त्यामुळे वैदिक कर्मकांड करणाऱ्यांचा विरोध व छळ त्यांना भोगावा लागला. संताजी महाराज हे त्यांच्या पक्षातले, म्हणून हा दाह त्यांच्याही वाट्याला आलाच. पण संताजी महाराज डगमगले नाहीत. त्यांनी आपल्या लेखनाचं व प्रबोधनाचं कार्य सुरूच ठेवलं. अभंगांसह त्यांनी ‘शंकर दीपिका’, ‘योगाची वाट’, ‘निर्गुणाचं लावण्य’ आणि ‘तेल सिंधू’ या ग्रंथांचं लेखन केल्याचा उल्लेख काही ठिकाणी आढळतो. त्यांची काव्यप्रतिभा विलक्षणच होती. तेलाच्या व्यवसायातील अनेक रूपकं, उपमा, अलंकार व चित्रण त्यांच्या अभंगांतून झळकतं. त्यांच्या सहजलेखनात किती मोठ्ठं जगण्याचं तत्त्वज्ञान होतं, हे पुढील अभंगांवरून लक्षात येईल- 

मजशी ते ब्रह्मज्ञान काही नाही। आपुल्या कृपेने होईल सर्वथाही।। १ ।। 

होईल मज आणि माझिया कुळांशी। पांडुरंग मुळाशी सर्व आहे।। २।। 

संतु म्हणे ब्रह्म ब्रह्मा सर्व जाणे। आपुले ते मन सुधारले।। ३ ।। 

आमुचा तो घाणा त्रिगुण तिळाचा। नंदी जोडियला मन पवनाचा।।१।। 

भक्ति हो भावाची लाट टाकियली। शांती शिळा ठेवीली विवेकावरी।।२।। 

सुबुद्धीची वढ लावोनी विवेकांस। प्रपंच जोखड खांदी घेतीयले।।३।। 

फेरे फिरो दिले जन्मवरी। तेल काढियले चैतन्य ते।।४।। 

संतु म्हणे मी हे तेल काढियले। म्हणुनी नांव दिल संतु तेली।।५।। 

मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी म्हणजेच ३ जानेवारी १६८८ ला संताजी महाराजांनी देह ठेवला. तुकोबांची संतपरंपरा पुढे चालवण्याबरोबर समाजाच्या उद्धारासाठी केलेला अट्टाहास ही संताजी महाराजांची ओळख. त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून ९ फेब्रवारी २००९ रोजी तत्कालीन राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या काळात त्यांच्यावरील एक पोस्टाचं तिकीटही निघालं. यात त्यांचा कार्यकाळ १६२४ ते १६८८ असा सांगितला आहे. शासकीय मतानुसार संताजी महाराज हे संत तुकाराम महाराजांचे समकालीन ठरतात. काही मतप्रवाहानुसार त्यांचा कार्यकाळ १६५० ते १६०८ असाही सांगितला जातो.  त्यांच्या प्रेमाची, विश्वासाची, श्रद्धेची आणि आपुलकीची. एका ज्ञानसाधकाच्या, प्रबोधनकाराच्या, तत्त्ववेत्त्याच्या ऐहिक आयुष्याला जरी मर्यादा असली तरी, त्यांच कार्य अमर्याद, असीम, अभंग आणि अखंडच असतं. वारकरीधर्मातील संत जगनाडे महाराज यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन. 

‘लेहमन’बुडीची दशकपूर्ती

२००८ च्या जागतिक मंदीला नुकतेच दहा वर्ष पूर्ण झालेत. त्याला कारणीभूत ठरलेल्या महत्त्वाच्या कारणांपैकी एक म्हणजे लेहमन ब्रदर्स या महाकाय बॅंकेची दिवाळखोरी. १५ सप्टेंबरला लेहमनने दिवाळखोरी जाहीर केली आणि आर्थिक विश्‍वात एकच खळबळ उडाली. राष्ट्रवादी सुरक्षिततावादातून अमेरिकेत निर्माण झालेला आर्थिक फुगवटा, कालांतराने फुगवट्याचे मंदीमध्ये झालेला परिणाम, आर्थिक मंदीला तोंड देण्यासाठी तत्कालीन सरकारने केलेल्या प्रयत्नातून उदयास आलेला राष्ट्रवादी सुरक्षिततावाद आणि त्याचाच जगातील अनेक देशांनी धरलेला अट्टहास, ही सबंध मालिका एका आथिक मंदीतून सुरू झाली.

लेहमन ब्रदर्स बॅंक ही दिवाळखोरीत गेल्याने त्याचे दुरगामी परिणाम आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पडले. आंतरराष्ट्रीय कर्ज घेतलेल्या अनेक देशांना त्या मंदीचा फटका बसला. एकट्या अमेरिकेला एवढा फटका बसला की, तत्कालीन बराक ओबामा सरकारला अमेरिकेची व्यवस्था सावरायला ७०० अब्ज डॉलरचे पॅकेज जाहीर करावे लागले होते. अमेरिकेत मंदीच्या काळात (२००९ पर्यंत) प्रतिकुटुंब सरासरी ५८०० डॉलर इतकी उत्पन्नात घट झाली. मंदीतून बाहेर पडण्यासाठी तत्कालीन अमेरिका सरकारने Trouble Asset Relief Programme (TARF) ची घोषणा केली. त्याद्वारे ७३ अब्ज डॉलर्सचे पॅकेज जाहीर करण्यात आले. अवघ्या नऊ महिन्याच्या कालावधीत अमेरिकेतील गृहनिर्माण क्षेत्राला ३.४ लाख कोटी डॉलरचे नुकसान सोसावे लागले.

शेअर बाजारात अमेरिकेला ७.४ लाख कोटी डॉलर इतका मोठा फटका बसला. जवळपास ५.५ दशलक्ष नोकऱ्या संपुष्टात आल्या. अमेरिकेची अनेक देशांशी आर्थिक नाळ जुळली असल्याने त्यांनासुद्धा मोठा फटका बसला; मात्र परकीय कर्जांवर अवलंबून असलेल्या आईसलॅंड, ग्रीस, पोर्तुगाल, इटली या देशांची अर्थव्यवस्था संकटात आली. अमेरिकेसह युरोपचा विकासदर एक टक्‍क्‍यांच्याही खाली आला. आर्थिक मंदीने अमेरिकेसह अनेक देशांत सुरक्षिततावादी विचारसरणीचा उदय झाला. अमेरिकन सरकारने परिस्थिती सावरण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांवरून तेथे दोन गट पडले. डेमोक्रॅटिक आणि रिपब्लिकन पक्षातसुद्धा यावरून पक्षांतर्गत मतभेद होते. तत्कालीन अध्यक्षपदाच्या स्पर्धेतील बर्नी सॅंडर्स आणि डोनाल्ड ट्रम्प यांनीसुद्धा या विचारसरणीचा पुरस्कार केला आणि डोनाल्ड ट्रम्प यांची अमेरिकेच्या अध्यक्षपदी झालेली निवड ही त्याच विचारसरणीचा परिपाक होता.

यामध्ये भांडवलशाही विचारांना महत्त्व येत त्यातून राष्ट्रवादी स्वार्थासाठी कट्टर उजव्या विचारसरणीला प्रोत्साहन दिले जाते. ओबामा आणि ट्रम्प यांच्या निवडणुकीत याचा प्रत्यय अनेकदा दिसून आला. ट्रम्प यांच्या निवडणुकीदरम्यान कट्टर राष्ट्रवाद, वंशद्वेष, स्थलांतरितांविरोधातील भूमिका, स्थानिकांनाच नोकरीचा अट्टहास, एच-वन-बी व्हीसाचे धोरण हे त्याचाच भाग आहे. त्याच भूमिकेतून ब्रिटनने युरोपीयन युनियनमधून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला. त्यापाठोपाठ फ्रान्स, पोलंड, जर्मनी, इटली, हंगेरी, स्वीडनमध्ये याच विचारसरणीने डोके वर काढले. आज अमेरिका-चीन यांच्यात व्यापारी युद्ध सुरू आहे. अमेरिकेने चिनी आयात मालावर कर लादले. व्याजदर मोठ्या प्रमाणात वाढवले आहेत. लेहमनबुडीच्या दशकपूर्तीच्या पार्श्‍वभूमीवर अमेरिकेच्या संरक्षणवादी धोरणामुळे अमेरिकन डॉलर उच्चांक गाठत असल्याने इतर विकसनशील देशांच्या चलनात घसरण होत आहे. त्यातून एकच लक्षात येते की अनेक देश संरक्षणवादी धोरणाचा पुरस्कार करताना दिसत आहेत.

मंदीची पार्श्वभूमी

आर्थिक मंदीच्या सात वर्षांपूर्वीपासून गृहकर्ज वाटपाचे प्रमाण प्रचंड वाढले होते. लेहमनसह अनेक बॅंका, वित्तीय संस्थांनी ग्राहकांना स्वस्त दरात, विनातारण किंवा पडताळणीशिवाय मोठ्या प्रमाणात गृहकर्ज वाटले. लोकांच्या हातात पैसा खेळू लागल्याने त्यांना खर्च करण्याची सवय लागली; मात्र काही दिवसांत खिशातील पैसा संपत आल्याने त्यांना कर्ज फेडणे अशक्‍य झाले. हळूहळू बॅंकांची आर्थिक शक्ती कमी होऊ लागली. त्याचाच परिणाम दिवाळखोरीत झाला. १४ मार्च २००७ रोजी अमेरिकन शेअर बाजारात पाच वर्षांतील सर्वांत मोठी घसरण झाली; मात्र लेहमनच्या मुख्य आर्थिक अधिकाऱ्यांनी या घसरणीचा अमेरिकन बॅंकिंग व्यवस्था आणि अर्थव्यवस्थेवर कोणताही परिणाम होणार नसल्याचे म्हटले. काही दिवसांतच बिअर स्टर्न हेज फंडाच्या अपयशामुळे आर्थिक संकट अधिक गडद झाले. लेहमनचे समभागही ४८ टक्‍क्‍यांनी घसरले. 

हेज फंडाच्या व्यवस्थापकाने लेहमनच्या कर्जवाटपाच्या पद्घतीवर प्रश्‍नचिन्ह उपस्थित केल्याने अखेर सप्टेंबर २००८ मध्ये लेहमनचे समभाग पुन्हा ७७ टक्‍क्‍यांनी घसरला. अनेक गुंतवणूकदारांनी बॅंकेच्या समभागातून काढता पाय घेतला. मूडीज या पतमानांकन करणाऱ्या संस्थेने नकारात्मक अहवाल दिल्याने लेहमन ब्रदर्स अधिक संकटात गेला. त्या आठवड्याच्या अखेरीस लेहमनकडे केवळ १ बिलीयन डॉलर एवढीच रक्‍कम शिल्लक होती. यावरून आर्थिक संकटाची तीव्रता समजता येईल. लेहमनसह बार्कले, बॅंक ऑफ अमेरिका यांनी परिस्थिती सावरण्याचे केलेले प्रयत्न अयशस्वी ठरले. अखेर १५ सप्टेंबरला लेहमनने आर्थिक दिवाळखोरी घोषित केली आणि आर्थिक मंदीला तोंड फुटले.

आर्थिक मंदीचा भारताला फटका का नाही बसला? 

२००८ च्या मंदीचा भारताला फार मोठा फटका बसला नाही. त्याचे कारण होते भारतीयांना असलेली बचतीची सवय. त्यामुळे भारतातील बॅंका, वित्तीय संस्थांकडे मंदीला तोंड देण्यासाठी पुरेशी आर्थिक क्षमता होती. २००५ ते २००८ दरम्यान इतर अर्थव्यवस्थेच्या तुलनेत भारताचा विकासदर हा ८ ते ९ टक्‍क्‍यांच्या दरम्यान वाटचाल करत होता. जो की जगात त्या वेळी सर्वाधिक होता. भारताचे जीडीपीच्या तुलनेत कर्जाचे गुणोत्तर उत्तम असल्याचाही भारताला फायदा झाला. भारतीय अर्थव्यवस्था ही मुख्यतः देशांतर्गत बाजारपेठेवर अवलंबून असल्याने परकीय बाजारातील पडझडीचा परिणाम झाला नाही. भारताची तत्कालीन राजकोषीय तूट ही ६ टक्‍क्‍यांपेक्षा जास्त असल्याने बाजारातील तरलता सुद्धा उत्तम होती. त्यामुळे मंदीच्या काळातही लोकांच्या हातात पुरेसा पैसा राहिला. त्याचा फायदा भारतीय बाजारपेठेच्या मागणी आणि पुरवठा समीकरण योग्यरीत्या हाताळण्यास झाला. मंदीच्या काळातच मुंबईत २६/११ ची घटना घडली. तेव्हा पी. चिदंबरम यांच्याकडे गृहखाते देत अर्थखात्याची जबाबदारी तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहनसिंग यांच्याकडे आली. त्यांनी मंदीवर उपाययोजना म्हणून २९,१०० कोटींचे पॅकेज जाहीर केले. त्यातून विविध क्षेत्रांना करकपात लागू केल्याने भारतीय अर्थव्यवस्था सुरक्षित राहली.

~~~
ऋषिराज तायडे
९४०४१४१२१६
rushirajtayde@gmail.com

गोदावरी परिक्रमा - उगम ते समुद्रभेट

दक्षिणेतील गंगा म्हणून ओळख असणारी व धार्मिक दृष्ट्या खूप महत्वाची असलेली गोदावरी नदी ही भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात लांब नदी म्हणून ओळखली जाते. त्र्यंबकेश्वर ते बंगालच्या उपसागराला मिळेपर्यंत १४६५ किमी इतका लांब प्रवास करणाऱ्या गोदावरीचे सुरुवातीला १०-१५ मीटर्स रुंदीचे पात्र राजमहेंद्रीला साडेचार किमी एवढे विस्तीर्ण आहे. महाराष्ट्र, तेलंगणा व आंध्रप्रदेश या तीन राज्यातून प्रवास करत असली तरीही तिच्या खोऱ्यात महाराष्ट्र(४८.६%), तेलंगणा व आंध्रप्रदेश(२३.४%), मध्यप्रदेश व छत्तीसगढ(२०.७), ओडिशा(५.५%) व कर्नाटक(१.४%) राज्यांचा समावेश होतो. तिच्या एकूण खोऱ्याचे क्षेत्रफळ ३,१२,८१२ चौ.किमी.आहे. गोदाकाठच्या प्रदेशाला नदीमुळे वेगळी संस्कृती लाभली आहे. अनेक धार्मिक केंद्रे, धरणे, सिंचन योजना, वीजप्रकल्प आणि त्यातून विकसित झालेली राजकीय, सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक स्थित्यंतरं निर्माण झाली आहे. चला तर मग गोदावरीच्या उगम ते समुद्रभेटीपर्यंतच्या शब्दरूपी परिक्रमेला.... 

       नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर या बारा ज्योतर्लिंगांपैकी एक असलेल्या तीर्थक्षेत्राच्या जवळच असलेल्या ब्रम्हगिरी पर्वतात गोदावरी नदीचा उगम होतो. गौतम ऋषींनी गोहत्येच्या पापमुक्तीसाठी तृणबांध घालून अडवलेली गौतमी म्हणजेच भगवान शंकराच्या जटेतून प्रकटलेली गंगा म्हणजेच गोदावरी, अशी पौराणिक-धार्मिक आख्यायिका सांगितली जाते. त्र्यंबकेश्वर येथील आद्य ज्योतिर्लिंग मंदिर प्राचीनकालीन असल्याचे म्हटले जाते. यादव राजवटीत त्याचा पहिला जीर्णोद्धार झाला. सद्याचे जे मंदिर आहे, त्याचे बांधकाम नानासाहेब पेशव्याच्या काळात सुरु होऊन १७८६ साली पूर्ण झाले. मंदिराजवळून वाहणाऱ्या गोदावरीचा विकास व नागरीकरणाच्या रेट्यामुळे दुर्दैवाने उगमस्थळीच गळा घोटण्यात आला आहे.गोदावरी नदी त्र्यंबकेश्वरमध्ये चक्क अंडरग्राऊंड करण्यात आली. 

त्र्यंबकपासून नाशिकपर्यंत नदीचा प्रवास अरुंद व खडकाळ मार्गाने होतो. त्या वाटेवर गोदावरीवर गंगापूर धरण व सोमेश्वर धबधबा लागतो. समुद्रमंथनातून निघालेल्या अमृतकलाशातील अमृतबिंदू पाच ठिकाणी पडले. त्याच पाच ठिकाणांपैकी एक म्हणजे नाशिक. त्यामुळे नाशिक गोदाकाठावर दर १२ वर्षांनी कुंभमेळा भरतो. मात्र इ.स. १७६२ साली नाशिकला झालेल्या कुंभमेळ्यात शाहीस्नानाच्या वेळी शैव आणि वैष्णवपंथीय आखाड्यात वर्चस्वावरून संघर्ष झाला होता. त्यात हजारो साधू-भाविकांचे प्राण गेले होते. वाद निकाली काढण्यासाठी अनेक चर्चा, बैठक झाल्या, मात्र तोडगा निघत नव्हता. अखेरीस श्रीमंत माधवराव पेशवे यांनी हस्तक्षेप करून शैवपंथीय त्र्यंबकला कुशावर्त येथे तर वैष्णवपंथीय नाशिकला रामकुंड येथे शाहीस्नान करतील असा निर्णय दिला. तेव्हापासून आजतागायत नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर या दोन्ही ठिकाणी कुंभमेळा भरतो. मात्र अलाहाबाद, हरिद्वार आणि उज्जैन येथे शैव व वैष्णवपंथीय एकत्रच शाहीस्नान करतात.  समुद्रसपाटीपासून ७०० मीटर उंचीवर असलेल्या नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरमध्ये गोदावरी नदीवर सुमारे १०८ कुंड असल्याचे सांगितले जाते. त्यापैकी रामकुंड, कुशावर्त आदी ठिकाणी वर्षभर अनेक धार्मिक विधी सुरू असतात. विकासाच्या नावाखाली नाशिकमध्ये सुद्धा गोदावरीच्या नैसर्गिक प्रवाहाचे कॉंक्रीटीकरण केल्या गेले. अधिकाधिक भाविकांना लाभ व्हावा म्हणून रामकुंडाजवळ गोदावरी नदी सिमेंट काँक्रटने विभागल्या गेली. आज मात्र दुर्दैवाने त्याचा वापर कपडे धुण्यासाठी व इतर कारणांसाठीच होतो. नाशिकनंतर आग्नेयेकडे वाहत जाणाऱ्या गोदेला २४ किमी अंतरावर उजव्या बाजूने दारणा नदी तर लगेच काही अंतरावर डाव्या बाजूने कादवा नदी येऊन मिळते. तेथून जवळच मध्यमेश्वर धरण व नांदूर-मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य आहे. याठिकाणी वर्षभर हजारो पक्ष्यांचं आवागमन होत असतं. पुढे नाशिक जिल्हा संपवून गोदामाय कोपरगाव येथे अहमदनगर जिल्ह्यत प्रवेश करते. आतापर्यंत पश्चिमवाहिनी असलेली गोदावरी इथेच दक्षिणवाहिनी होते. कोपरगावात गोदातीरावर ऐतिहासिक असे गुरु शुक्राचार्यांचं प्रसिद्ध मंदिर आहे.
            अहमदनगर-औरंगाबाद जिल्ह्याची सीमा बनत पुढे गोदावरी औरंगाबाद जिल्ह्यात आणि पर्यायाने मराठवाड्यात प्रवेश करते. महानुभाव पंथीयांचे श्रद्धास्थान असलेल्या देवगड येथून वाहत आलेल्या प्रवरा नदीचा गोदेशी जिथे संगम होतो ते ठिकाण म्हणजे प्रवरासंगम. येथूनच १२ किमी अगोदर जंबूद्वीप हे गोदावरीच्या पात्रातील बेट व त्याजवळ असलेले असंख्य महानुभाव पंथीयांचे मंदिरे पाहायला मिळतात. त्यानंतर गोदावरी नदी सातवाहनांची राजधानी असलेल्या प्रतिष्ठाननगरी म्हणजेच पैठणला येते. तेथे भव्यदिव्य असा जायकवाडी म्हणजेच नाथसागर प्रकल्प बांधण्यात आलाय. जायकवाडी हे राज्यातील सर्वात मोठे धरण असून त्याची क्षमता २,९०९ द.ल.घ.मी. इतकी प्रचंड आहे. प्रकल्पाजवळ वीजनिर्मिती प्रकल्प आणि पक्षी अभयारण्य सुद्धा आहे. पैठण येथे आजही सातवाहन काळातील शिल्पे पाहायला मिळतात. पुढे जालना-बीड जिल्ह्याची सीमा बनलेली गोदामायचा बीड जिल्ह्यात वेगवेगळा अनुभव येतो. पांचाळेश्वर येथे गोदानदीपात्रात महानुभाव पंथीयांचे श्रद्धास्थान आहे. पावसाळ्याचे काही दिवस वगळता याठिकाणी दर्शनाला जाता येते. खरतरं नदीकिनाऱ्यावरील गावात वाळूउपसा हा पर्यायाने आलाच. मात्र वाळूउपश्याचे गंभीर फटका बसल्याने बीड जिल्ह्यातील गंगामसला या गावाने वाळूउपश्यावर स्वयंस्फूर्तीने बंदी घालून गोदेला नवसंजीवनी दिली. त्यानंतर शनीच्या साडेतीन पीठांपैकी एक असलेल्या राक्षसभुवन येथे गोदातीरावर दुसऱ्या बाजीरावाने निझामाच्या विरोधात आपली पहिली लढाई जिंकली होती, अशी इतिहासात नोंद आहे. याच बीड जिल्ह्यातील मंजरथ येथे सिंदफणा नदीला आपल्या कवेत घेत गोदावरी नदी पुढे परभणी जिल्ह्यात प्रवेश करते. जिल्ह्यातील शेळगाव येथे गोदावरीवर खडका बंधाऱ्याची निर्मिती करण्यात आली आहे, ज्याच्या पाण्याचा उपयोग परळी येथील वीजनिर्मिती प्रकल्पासाठी केला जातो. शेळगावनंतर वाड्यांचे शहर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गंगाखेड शहरात गोदावरीचा प्रवेश होतो. येथील वाड्यांतील सव्वाहात गल्ली म्हणजेच दोन वाड्यांतील सव्वाहात रुंदीच्या गल्ल्या प्रसिद्ध आहेत. त्याचबरोबर गंगाखेड हे संत जनाबाईंचे जन्मस्थान म्हणूनही ओळखले जाते. आपल्या प्रवासात पुढे पूर्णा नदी गोदावरीला डाव्या बाजूने येऊन मिळते आणि गोदावरी नांदेड जिल्ह्यात प्रवेश करते. गोदातीरावर वसलेल्या नांदेड शहरात शिखांचे १० वे गुरु श्री गुरु गोविंदसिंह यांचा गुरुद्वारा प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे नांदेड हे शिखांच्या ५ पवित्र ठिकाणांपैकी एक आहे. नांदेड शहराला पाणीपुरवठा करण्यासाठी जवळच गोदावरी नदीवर विष्णुपुरी बंधारा बांधण्यात आला आहे. तिकडे उस्मानाबाद, लातूर जिल्ह्यांचा प्रवास करून व महाराष्ट्र- तेलंगणा राज्याची सीमा बनलेली मांजरा नदी महाराष्ट्र - तेलंगणा राज्याच्या सीमेवर गोदावरीला जाऊन मिळते आणि गोदावरी नदी महाराष्ट्र राज्यातील सुमारे ६६८ किमीचा प्रवास संपवून तेलंगणा राज्यात प्रवेश करते. 

              गोदावरीचा महाराष्ट्रातील प्रवास संपला असला तरीही विदर्भातील अनेक उपनद्या गोदावरीला जाऊन मिळतात. त्यामुळे विदर्भातील नद्यांचे खोरे हे गोदावरीच्या खोऱ्यांचाच भाग आहे. त्याचाही थोडक्यात आढावा घेणे महत्वाचे आहे. विदर्भातील पैनगंगा, वैनगंगा व वर्धा या प्रमुख उपनद्या म्हणता येईल. पैनगंगेचा उगम हा बुलढाणा जिल्ह्यात अजिंठा डोंगररांगात होतो. बुलढाणा जिल्ह्यतील मेहकर हे तालुक्याचे ठिकाण पैनगंगेच्या तीरावर वसले आहेत. तेथील कंचनी महल प्रसिद्ध आहे. पुढे पैनगंगा ही वाशीम जिल्ह्यात प्रवेश करून जिल्ह्यातील वाशीम आणि रिसोड या दोन तालुक्यात पैनगंगेवर तब्बल ११ बंधारे बांधून सिंचन व्यवस्था निर्माण केली आहे. पुढे हिंगोली-यवतमाळ जिल्ह्याच्या सीमेवर इसापूर धरण बांधण्यात आले आहे. ह्या धरणामुळे विदर्भ आणि मराठवाडा सीमावर्ती भागाला बराच फायदा झाला आहे. पैनगंगा नदी नांदेड-यवतमाळ जिल्ह्याची सीमा बनत आपले मार्गक्रमण करत पुढे जाताना यवतमाळच्या उमरखेड तालुक्यात पैनगंगा नदीवर विलोभनीय असा सहस्रकुंड धबधबा आहे. नंतर यवतमाळ-चंद्रपूर जिल्ह्याची थोडीफार सीमा बनत जुगाद याठिकाणी पैनगंगा ही वर्धा नदीला जाऊन मिळते. विदर्भातील दुसरी महत्वाची नदी म्हणजे वर्धा नदी. मध्यप्रदेश मधील बैतुल जिल्ह्यातील मुल्ताई येथे सातपुडा पर्वतरांगेत उगम पावते. अमरावती जिल्ह्याच्या वरुड तालुक्यात ती महाराष्ट्र राज्यात प्रवेश करते. अमरावती-वर्धा जिल्ह्याची सीमा बनलेल्या वर्धा नदीवर मोर्शी तालुक्यात अप्पर वर्धा धरण बांधण्यात आले आहे. अप्पर वर्धा धरणामुळे मोर्शी-वरुड भागात मोसंबी व संत्र्यांची शेती मोठ्या प्रमाणात विकसित झाल्याने परिसराला विदर्भाचे कॅलिफोर्निया म्हटले जाते. पुढे यवतमाळ- वर्धा , यवतमाळ -चंद्रपूर जिल्ह्याची सीमा बनलेल्या वर्धा नदीला सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे जुगाद येथे पैनगंगा नदीला सोबत घेत चंद्रपूर जिल्ह्यात प्रवेश करते. चंद्रपूर शहराच्या २० किमी दक्षिणेकडून वाहणाऱ्या याच वर्धा नदीच्या तीरावर बल्लारपूर शहर वसलेले आहे. बल्लारपूर शहर हे कागदनिर्मितीचे माहेरघर म्हणून ओळखले जाते. पुढे चंद्रपूर-तेलंगणाच्या सीमेवर वर्धा नदीचा वैनगंगा नदीशी संगम होतो. त्यांनतर वर्धा आणि वैनगंगेच्या एकत्रित प्रवाहाला प्राणहिता नदी म्हणून ओळखले जाते. तत्पूर्वी वैनगंगा ही दक्षिणवाहिनी नदी सुद्धा मध्यप्रदेशमधील शिवणी जिल्ह्यात उगम पावते. मध्यप्रदेशमध्ये उत्तराभिमुखी असणारी वैनगंगा मात्र पेंच अभयारण्यापासून मात्र दक्षिणवाहिनी होते. बालाघाटमार्गे आलेली ही नदी गोंदिया जिल्ह्यातून महाराष्ट्रात प्रवेश करते. गोंदिया जिल्ह्याची उत्तरेकडील सीमेनंतर ती भंडारा जिल्ह्यात प्रवेश करते. भंडारा शहर सुद्धा वैनगंगेच्या तीरावर वसलेले आहे. त्यांनतर चंद्रपूर-गडचिरोली जिल्ह्याची सीमा बनलेल्या वैनगंगा नदीचा पुढे तेलंगणाच्या सीमेवर वर्धा नदीशी संगम होऊन त्यांचा एकत्रित प्रवाह प्राणहिता नावाने ओळखला जातो. हीच प्राणहिता गडचिरोली आणि तेलंगणा राज्याची सीमा बनलेली आहे. तत्पूर्वी नांदेडपासून तेलंगणात गेलेली गोदामाय गडचिरोली जिल्ह्याच्या वेशीवर म्हणजेच सिरोंचाजवळ महाराष्ट्राच्या पुन्हा भेटीला येते. तेथेच प्राणहिता नदीचा गोदावरी नदीशी संगम होतो आणि गडचिरोली राज्याची दक्षिण सीमा बनते. त्याचबरोबर छत्तीसगढ मधून वाहत आलेली इंद्रावती नदी ही सुद्धा गडचिरोली आणि छत्तीसगढची आग्नेय सीमा होऊन ती सुद्धा गोदावरीला जाऊन मिळते. अशाप्रकारे गोदावरी नदी महाराष्ट्र राज्यातील प्रवास संपवून पुन्हा तेलंगणात प्रवेश करून पुढच्या प्रवासाला लागते.
               पूर्वी उल्लेख केल्याप्रमाणे नांदेड जिल्ह्यातून तेलंगणा राज्यात प्रवेश केलेल्या गोदावरी नदी तीरावर निर्मल जिल्ह्यात बासर येथे प्रसिद्ध असे सरस्वती देवीचे मंदिर आहे. अनेक भाविक आपल्या लहान मुला-मुलींची शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात बासर येथील सरस्वतीच्या देवीच्या पूजा व दर्शनाने करतात. त्या पूजेला अक्षर-अभ्यासम किंवा विद्यारंभ पूजा म्हणतात. पुढे निर्मल-निझामाबाद जिल्ह्यांची सीमा बनलेल्या गोदावरी नदीवर निझामाबाद जिल्ह्यात श्रीरामसागर धरण व जलविद्युत प्रकल्प बांधण्यात आला आहे. याला पोचमपडू प्रकल्प म्हणून सुद्धा ओळखले जाते. श्रीरामसागर धरणामुळे तेलंगणातील करीमनगर, आदिलाबाद, वारंगल, नालगोंडा आणि खम्मम जिल्ह्याला लाभ झाला आहे. श्रीरामसागर प्रकल्पातून बाहेर पडल्यानंतर गोदावरीचे पात्र विस्तृत दिसायला लागते. पुढे मंचेरिआल जिल्ह्यात प्रवेश करते. मंचेरिआल हे जिल्ह्याचे ठिकाण गोदावरीच्या तीरावर वसलेले आहे. मंचेरिआलनंतर गोदावरी नदी पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या भेटीला येते. गडचिरोली जिल्ह्याच्या वेशीवर गोदावरीचा प्राणहिता नदीशी संगम होतो. गडचिरोलीची दक्षिण सीमा होऊन गोदामाय पुढील प्रवासाला लागते. भद्राद्री कोठागुडम जिल्ह्यात आल्यावर गोदातीरावर भद्राचलम येथे धार्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या प्रसिद्ध असे श्री सीता रामचंद्रस्वामी मंदिर आहे. त्यामुळेच भद्राचलमला दक्षिण अयोध्या म्हणून सुद्धा ओळखले जाते. 

पुढे काही अंतरावरच तेलंगणा राज्यातील प्रवास संपवून गोदावरी नदी आंध्रप्रदेश मध्ये प्रवेश करते. तत्पूर्वी सीमेवर तिला उजव्या बाजूने किन्नरसानी नदी येऊन मिळते.आंध्रप्रदेशमध्ये आल्यावर गोदावरीचा प्रवास पूर्व घाटाच्या पट्ट्यातून होतो. घाटातील पापी टेकड्या पार करण्यापूर्वी गोदावरी नदीला ओडिशा आणि छत्तीसगढमधून वाहत आलेली शबरी नदी डाव्या बाजूने येऊन मिळते. आंध्रात गोदावरी नदी ही पूर्व गोदावरी आणि दक्षिण गोदावरी या दोन जिल्ह्याची सीमा बनून वाहते. पुढे पूर्वघाटात गोदावरी पापीकोंडल घळईतून वाहते. पूर्वघाटादरम्यान गोदावरीचे पात्र अरुंद होते. पूर्व घाट ओलांडताच गोदावरी पुन्हा विस्तृत होते. पूर्व गोदावरी जिल्ह्यातील राजमहेंद्री येथे गोदावरी नदी दोन शाखेत अर्थात दोन वितरिकेत विभागली जाते. त्या वितरिका म्हणजे गौतमी गोदावरी आणि वशिष्ठ गोदावरी होय. गौतमी गोदावरीला वृद्ध गोदावरी असे सुद्धा म्हणतात. गोदावरीच्या या दोन वितरिकेतून पुन्हा प्रत्येकी एकेक वितरिका वेगळी होऊन वाहते. वशिष्ठ गोदावरीतून वैनतेय तर गौतमी गोदावरीतून निलारेऊ नावाच्या वितरिका वेगळ्या होतात. गौतमी गोदावरी ही पूर्व गोदावरी जिल्ह्यातील मात्र राजकीय दृष्ट्या पुद्दुचेरीचा भाग असलेल्या यानम येथे, तर निलारेऊ गोदावरी ही मुल्लापलेम येथे बंगालच्या उपसागराला जाऊन मिळते. तसेच वशिष्ठ गोदावरी नदी पूर्व गोदावरी जिल्ह्यातीलच अंतरवेदी येथे बंगालच्या उपसागराला जाऊन मिळते, तर वैनतेय गोदावरी वोडलरेऊ येथे समुद्राला जाऊन मिळते. अशाप्रकारे गोदावरीचे चार प्रवाह मिळून बंगालच्या उपसागरानजीक १७० किमीचा त्रिभुज प्रदेश तयार करतात. हा त्रिभुज प्रदेश जैवविविधतेच्या दृष्टीने समृद्ध प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि आंध्रप्रदेश असा तीन राज्यातील १४६५ किमीचा प्रवास संपवून नव्हे तर तीन राज्यांना समृद्ध करून गोदामाय बंगालच्या उपसागराला कडाडून मिठी मारत कायमची विलीन होते, ते ही कसलाही लोभ न ठेवता.... 



~~~

ऋषिराज तायडे, दिग्रस, यवतमाळ.
९४०४१४१२१६
rushirajtayde@gmail.com

कथा पहिल्या शेतकरी आत्महत्येची...

      २० मार्च १९८६ रोजी यवतमाळ जिल्ह्यातील महागाव तालुक्यातील चिलगव्हाण हे नेहमीप्रमाणेच सकाळी जागे झाले. तेव्हा आजच्यासारखे इंटरनेट अथवा मोबाईल नसल्याने वृत्तपत्राच्या माध्यमातूनच बातम्या कळायच्या. त्यामुळे सकाळी गावात आलेल्या वृत्तपत्रातील बातमीने चिलगव्हाण गाव हादरलंच.. बातमी होती गावातीलच साहेबराव करपे पाटील यांनी वर्धाजवळील दत्तपूर आश्रम येथे जाऊन कुटुंबासह सामूहिक आत्महत्या केल्याची.. शासनाच्या दरबारी नोंद झालेली ही राज्यातील पहिली शेतकरी आत्महत्या ठरली... तेव्हापासून राज्यातील शेतकऱ्यांच्या मागे सुरू झालेला आत्महत्यांचा ससेमिरा अद्याप थांबता थांबेना...

     चिलगव्हाण गावातील साहेबराव करपे पाटील हे प्रतिथयश शेतकरी.. तब्बल १२५ एकर शेती, जवळपास अर्धा एकरभर असलेला भव्य वाडा.. हाताखाली कामाला २०-२५ नोकर-चाकर.. गावाचं १५ वर्षे सरपंचपद सांभाळलं असल्याने पंचक्रोशीत नाव होतं.. पत्नी मालतीसह त्यांना विश्रांती, मंगला व सारिका या तीन मुली व भगवान हा मुलगा होता.. शेतीसह संगीतात आवड असलेले साहेबराव नेहमीच गावातील लहान मुलांना संगीत शिकविण्यास उत्सुक असायचे. स्वतः संगीत विशारद असलेल्या साहेबराव यांनी घडविलेले गावातील अनेकजण आज संगीत शिक्षक म्हणून काम करताय. आपल्या शेतीत नवनवे प्रयोग करून त्याचा इतर शेतकऱ्यांना सुध्दा फायदा व्हावा यासाठी ते नेहमी प्रयत्नशील असत. सव्वाशे एकर शेती म्हटल्यावर खर्च सुध्दा तेवढाच असायचा. एवढी मोठी शेती जरी असली तरी नेहमी भरपूर उत्पन्न होईलच असे काही नाही. तसेच अधून मधून येणारी नापिकी, कर्जाचा वाढता डोंगर यातून शेतकऱ्याची मानसिकता खचायला लागते. डोक्यावर बँकेच्या कर्जाच्या वाढत्या डोंगरापेक्षा कर्जाच्या वसुलीसाठी बँकेकडून पाठीमागे लागलेला तगादा साहेबरावांना अधिक त्रासदायक ठरू लागला. त्यातच एम.एस.ई.बी.ने थकीत असलेल्या वीजबिलाची रक्कम न भरल्याने शेतातील कृषी पंपाची व घरची वीज तोडली. घरची वीज तोडल्याने आत्मसन्मान खचलेल्या साहेबराव यांच्या मनावर विपरीत परिणाम केला. नियतीची विचारचक्रे त्यांच्या मनात घिरट्या घालू लागली. त्यातूनच त्यांनी वर्धा जिल्ह्यातील दत्तपूर आश्रमात जाण्याचा निर्णय घेतला. काही दिवसांनी सहकुटुंब ते दत्तपूरला जायला निघाले. सोबत त्यांनी कुणालाही न सांगता कीटकनाशक घेतले. तेव्हा मावशीकडे असलेला भगवान या मुलाला सहलीला जाऊ म्हणून दत्तपूरला घेऊन आले. तेव्हा आपल्या बापाच्या मनात चाललेल्या घालमेलीची व अखेरच्या जीवन प्रवासाची पुसटशीही कल्पना भगवानला नव्हती. एके दिवशी आश्रमात असताना साहेबराव यांनी पत्नी मालतीला भजी करावयास सांगितले. तत्पूर्वी त्यांनी भज्यांच्या पीठात कीटकनाशक मिसळले. सर्वप्रथम आपल्या निरागस लेकरांना ती विषमिश्रित भजी खायला दिली. त्यांचा जीव गेल्यावर पत्नी मालतीला भजी खायला दिली. तिचाही जीव गेल्यावर सर्वांच्या कपाळावर एक एक नाणे सुद्धा ठेवले. स्वतःचे जीवन संपवण्यापूर्वी त्यांनी चिठ्ठीही लिहून ठेवली. चिठ्ठीत त्यांनी आपल्या मनातील वेदनांना वाट मोकळी करून दिली. त्यातील ओळी होत्या, " येऊ दे दया आता गुरु माऊली, या आयुष्याची दोरी कमी जाहली "..  १९ मार्च रोजी करपे कुटुंबीय काळाच्या पडद्याआड गेलं. एवढेच नव्हे तर आपल्या आत्महत्येची दखल व शेतकऱ्यांच्या वेदना शासनाला कळव्यात व हे प्रकरण दडपू नये म्हणून आश्रमातील त्यांच्या खोलीच्या दरवाज्यावर त्यांनी 'कुणीही दार उघडू नये, पोलीसांना बोलवा' अशी सूचना लावून ठेवली होती.
     राज्यातील पहिलीच सामूहिक आत्महत्या ठरलेल्या ह्या घटनेने चिलगव्हाणसह अवघा महाराष्ट्र हादरला होता. दोन दिवस चिलगव्हाण गावातील चूल पेटली नव्हती. एकाच वेळी एकाच कुटुंबातील सहा जणांवर अंत्यसंस्कार करण्याचा कठीण प्रसंग गावकऱ्यांवर आला होता. आज या दुर्दैवी घटनेस ३२ वर्ष पूर्ण होत असताना तसेच आज त्यांच्या वाड्याचा मालक बदललेला असला व त्यांची जमीन शिल्लक नसली तरीही त्यांच्या आठवणीने चिलगव्हाण गाव व शेतकरी वर्ग साहेबराव करपे यांच्या आठवणीने मूकआक्रंदन करत आहे. राज्यातील पहिल्या आत्महत्येच्या स्मृती प्रित्यर्थ दरवर्षी अन्नत्याग आंदोलन केलं जातं. राज्यासह विदेशात सुद्धा शेतकरी पुत्रांनी शक्य तेथे अन्नत्याग आंदोलन करून आजवर आत्महत्या केलेल्या सर्व शेतकऱ्यांना व सर्व बळीराजाच्या अपार कष्टाला, मेहनतीला अभिवादन केलं जातं.. मात्र गेल्या ३२ वर्षांपासून सुरू झालेला शेतकरी आत्महत्यांचा प्रवास दुर्दैवाने आजही सुरू आहे...

: ऋषिराज तायडे
  ९४०४१४१२१६
  rushirajtayde@gmail.com

मराठीतील डिजिटल क्रांती

         सर्वात्मका शिवसुंदरा स्वीकार या अभिवादना

         तिमिरातूनी तेजाकडे प्रभू अमुच्या ने जीवना  ||धृ|| 

         सर्वप्रथम सर्व मराठीजनांना व मराठीवर प्रेम करणाऱ्या सुह्रदांना मराठी भाषा दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा..!! गेल्या काही दिवसांपासून किंबहुना काही वर्षांपासून #अभिजातमराठी म्हणजे मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळावा म्हणून चालत असलेले आपले प्रयत्न यंदाच्या वर्षी थोडे अधिक जोमाने चालल्याचे बघून #अभिजातमराठी संदर्भात आशावाद वाढलेला दिसतो. याच पार्श्वभूमीवर तुमच्या आमच्या सारख्यांनी पारंपारिक माध्यमांसोबतच ई- माध्यमे किंवा डिजिटल माध्यमांवर धरलेला मराठीच आग्रह निश्चितच कौतुकास्पद आहे. 

        आजच्या ऑनलाईन क्रांतीच्या युगात माणसं ही अधिक जवळ आली असं आपण म्हणतो. वास्तवात प्रत्यक्ष संवाद दुरावला हा मुद्दा अलाहिदा.. लोकांतील आचार-विचार आदानप्रदान करण्याची क्षमता किंवा माध्यम म्हणून भाषा ही पहिली पायरी ठरते. त्यानंतर ती भाषा एखाद्या माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोहोचवून व लोकांना एकत्र बांधून ठेवण्याचे महत्वाचं काम सद्या डिजिटल क्रांती करत आहे.. याप्रसंगी जर ती आपली बोलीभाषा किंवा मातृभाषा असेल तर ती अधिक समृद्ध व भक्कमपणे प्रचारित होते. आपल्या मराठी भाषेचे उदाहरण घ्या. जगाच्या पाठीवर इतरत्र जेव्हा दोन मराठी माणसं अनवधानाने भेटतात, तेव्हा त्यांना मराठी माणूस भेटला म्हणून झालेला आनंद अवर्णनीय असतो. त्याचप्रकारे डिजिटल जगात आज व्यक्त होताना मराठी भाषेचं वाढलेलं प्रमाण प्रशंसनीय आहे.

        समाजमाध्यम उर्फ सोशल मीडिया हा आजच्या पिढीच्या आयुष्याचा अविभाज्य अंग. सुरुवातीस त्याद्वारे व्यक्त होताना भाषा हा मुद्दा नव्हताच. मन मानेल तसे सोप्या, हिंग्लिश, मारलिश म्हणजेच तरुणाईच्या भाषेत व्यक्त होत असे. मात्र हळूहळू भारतीय भाषा समाज माध्यमांवर बाळसं धरू लागल्या त्याप्रमाणे लोकं आपल्या भाषेतून व्यक्त होऊ लागलीत. मराठी विषयी बोलायचं तर सुरुवातीच्या टप्प्यात मराठीतील काही वर्ण किंवा जोडाक्षरे लिहिताना अडचणी यायच्या. पुढे जाऊन सी - डॅकच्या प्रयत्नाने मराठीतील अद्ययावत मराठी बाराखडी उपलब्ध झाली. या सर्वांचाच परिपाक म्हणजे समाज माध्यमांवर मराठीत व्यक्त होण्याचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत आहे. फेसबुक, ट्विटर, ब्लॉग,आदी ठिकाणी मराठीजनांची जमलेली मांदियाळी आपली भाषा अधिक समृध्द करताहेत. आज अनेकजण विविध माध्यमांवर त्यांचे अनुभवकथन, लेखन, छंद, कविता, प्रवासवर्णन, ई. नव्हे तर ज्या गोष्टी इंटरनेट वर मराठीमध्ये सहजासहजी उपलब्ध नाही अशा बाबी मराठीत भाषांतरीत करून सोप्या पद्धतीने मांडल्या जातायत. उदाहरण द्यायचे झाले तर संगणक विज्ञान क्षेत्रासह इतर अनेक क्षेत्रातील नवनवीन तंत्रज्ञान, आरोग्य शास्त्रातील नवे संशोधने, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सारख्या नव्या बाबी आपल्या पर्यंत सहजपणे पोहोचू लागल्या आहेत. 

        याठिकाणी मला ट्विटरवरील मराठी भाषेच्या प्रवासाविषयी थोडं आवर्जून बोलायला आवडेल. सुरुवातीला केवळ १४० अक्षरांची मर्यादा असताना त्यातही मराठीतून लिहिताना आपल्या सर्वांची खूप दमछाक व्ह्यायची. तरी सुद्धा अक्षर मर्यादेचं भान जपत आपण व्यक्त होत असू. सुदैवाने ही अक्षर मर्यादा २८० झाल्याने तर मराठीजनांना विचारांचे जणू धुमारेच फुटले. मर्यादा वाढताच ट्विटरवरील मराठी भाषेचे प्रमाण लक्षणीय वाढल्याचे दिसून येते. त्याचाच भाग म्हणजे अनेक मराठीप्रेमी विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून मराठी भाषा अधिक समृध्द कशी होईल या उद्देशाने व्यक्त होतात. दरवर्षी राज्यात अ. भा. मराठी साहित्य संमेलन भरतं. सर्वांनाच काही संमेलनात जाऊन व्यक्त होता येत नाही, त्यामुळे आपल्या कला- साहित्य सर्वांपर्यंत पोहोचावी म्हणून ट्विटरवर आभासी असे #टि्वटरसंमेलन भरवले जाते. याठिकाणी #टि्वटरसंमेलन या हॅशटॅग अनेकजण व्यक्त होतात. नुकतेच १६ ते १८ फेब्रुवारी दरम्यान हे आभासी साहित्य संमेलन प्रचंड प्रतिसादात पार पडले. #टि्वटरकट्टा हा सुद्धा एक ट्विटरवरील महत्त्वाचा उपक्रम म्हणता येईल. त्यामध्ये विविध क्षेत्रातील मान्यवरांसोबत थेट प्रश्नोत्तराचा तास रंगतो. राजकारण, समाजकारण, संगीत, चित्रपट, खेळ, ई अनेक क्षेत्रातील मान्यवरांनी याठिकाणी हजेरी लावून मराठी लोकांशी संवाद साधला. त्याचप्रमाणे वर्षभरातील काही खास दिवशी किंवा सण-उत्सवाला एखादा हॅशटॅग ट्रेण्ड करून त्यांतर्गत अनेकांच्या विचारांचे आदान प्रदान होत असते.

       शासन किंवा इतर प्राधिकारी संस्थांमार्फत मराठीतील अनेक पुस्तके, ग्रंथ, साहित्यांचे डिजीटायझेशन करण्याचे प्रयत्न खूप कौतुकास्पद आहे. भाषा संचालनालय द्वारा दैनंदिन प्रशासन व्यवहारात सातत्याने उपयोगी पडणाऱ्या कार्य दर्शिका, प्रशासन वाक्प्रयोग, शासन व्यवहार कोश, न्याय व्यवहार कोश या अॅपच्या माध्यमातून सुमारे ८६ हजार इंग्रजी - मराठी शब्दांचे दालन खुले करण्यात आले आहे. त्याचबरोबर शासन व्यवहारातील व शास्त्रशाखेतील संज्ञावलींचा मराठीत प्रमाणित असा कोश उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने काम भाषा संचालनालय द्वारा होत आहे. त्याच संदर्भातील ३४ परिभाषा कोश व शासन मार्गदर्शन पुस्तकांची निर्मिती होत आहे. महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळाच्या माध्यमातून मराठी विश्वको शाचे २० खंड प्रकाशित झाले आहे. त्यात अ ते ज्ञ पर्यंतचे सुमारे १८०५७ नोंदीचा समावेश आहे. वाचकांना २० खंड सहजगत्या हाताळता व वाचता यावे म्हणून सर्व २० खंडांचे डिजीटायझेशन करून ते पेन ड्राईव्हच्या स्वरूपात उपलब्ध झाले आहे. मराठीचा डिजीटायझेशनचा प्रवास अद्याप बराच बाकी आहे. किंडल सारख्या ई-फलाटावर हवं तेवढं मराठी साहित्य अद्यापही उपलब्ध झालं नाहीये. सुमारे २००० वर्षांपासूनचे मराठीचे पुरावे आपल्याला मिळत असताना तो समृध्द ठेवा जतन करता यावा म्हणून अधिकाधिक मराठी साहित्य डिजीटायझेशन करून ठेवणे गरजेचे आहे. आजही अनेक घटकांचे साहित्य आपल्या अवतीभवती विखुरलेल्या स्वरुपात आहे. एवढंच नाही तर शाहू, फुले, आंबेडकर यांच्या साहित्यासह महाराष्ट्राची संस्कृती म्हणावी असे लोकसाहित्याचे सुद्धा डिजीटायझेशन होणे गरजेचे आहे. तेव्हा आपण सर्वजण मिळून मराठीच्या प्रसारासाठी, समृद्धीसाठी प्रयत्न करूयात आणि आजच्या मराठी भाषा दिवस ज्यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा होतोय त्या कुसुमाग्रजांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन करून जाता जाता एवढंच म्हणावंसं वाटतं... 

"लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी..

जाहलो खरेच धन्य ऐकतो मराठी..

धर्म, पंथ, जात एक जाणतो मराठी..

एवढ्या जगात माय मानतो मराठी.

:- ऋषिराज तायडे, 

९४०४१४१२१६

rushirajtayde@gmail.com

अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व : डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर

सभोवतालच्या दुःखाला आव्हान देत ते येतात आणि व्यक्तिगत जीवनाचा त्याग करून समाजातल्या दुःखभरल्या रात्री आणि अंधारलेली मने लख्ख उजळवून टाकतात, अशा मराठी मातीत ज्या असंख्य समाज सुधारकांनी जन्म घेतला, त्यापैकी २० व्या शतकातील डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचं नाव सुवर्णाक्षरात कोरावं लागेल. "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा.." असा संदेश देणारे बाबासाहेब... समाजाच्या उद्धारासाठी आयुष्यभर झटणारे बाबासाहेब... देशाला संविधान देऊन महान कार्य केलेले बाबासाहेब... ऊर्जानिर्मिती व जलसंधारणाबाबत देश स्वयंपूर्ण व्हावा म्हणून ,हिराकूड, दामोदर खोरे सिंचन प्रकल्प राबविणारे बाबासाहेब... यासह अनेक पैलू असणाऱ्या बाबासाहेबांचे समाजाप्रती असलेले शेतीविषयक, आर्थिक, सामाजिक विचार अत्यंत मोलाचे आहे. बाबासाहेबांच्या याच विचारातून एकसंघ भारत निर्माण झाला.

बाबासाहेबांचा समाजाशी घनिष्ट संबंध आला तो वकिलीमुळे. त्यातूनच त्यांना जातीयतेच्या भेदभावाच्या रुक्ष कडा दिसू लागल्या. समाजाच्या उद्धारासाठी व अस्पृश्यतेच्या समूळ उच्चाटनासाठी त्यांनी पुढे अविरत कष्ट घेतले. महाड येथील चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, मनुस्मृतीचे दहन अशाप्रकारे असमानतेचा निषेध केला. मानवतेच्या हक्कांसाठी, सर्वसामान्यांच्या शिक्षणासाठी अनेक उपक्रम राबविले. अशा या महान उद्धारकाने भारतीय राज्यघटनेचा मसुदा तयार करण्याचे पवित्र काम उत्तमप्रकारे पार पाडले.  देशाला संघटित करण्याचे कार्य केले. राष्ट्रीय एकात्मता साधायची असेल तर देशातील गरीब लोकांचा आर्थिक स्तर उंचावला गेला पाहिजे असा विचार बाबासाहेबांचा होता. आर्थिक प्रगतीचा वेग वाढविणे, राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ करणे, श्रमिक तथा सुशिक्षित तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करणे, वाढत्या लोकसंख्येच्या गरजा भागविण्यासाठी अन्नधान्याचे उत्पादन वाढविणे, भविष्यातील आर्थिक विकासाचा पाया असणाऱ्या औद्योगिकीकरणाचा वेग वाढविणे, रोजगाराभिमुख तंत्रज्ञान वापरून अधिकाधिक रोजगार निर्माण करण्याची क्षमता असलेल्या लघु व कुटीर उद्योगांना विशेष सवलती देणे, प्रादेशिक समतोल विकास साधणे, आर्थिक सत्ता व संपत्तीचे विकेंद्रीकरण करणे, शहरी व ग्रामीण भागातील दरी मिटविणे, आर्थिक असमानता दूर करणे, सामाजिक दृष्ट्या मागासलेल्या दलित,आदिवासी व महिला वर्गाच्या सर्वांगीण विकासाकरिता संधी उपलब्ध करून देणे, समाजात एकी निर्माण करणे आदी महत्वपूर्ण कार्य बाबासाहेबांनी केले. स्वावलंबन व अंतिमतः गरिबी दूर करणे असा त्यांचा आर्थिक विचार होता. 

याशिवाय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे साहित्यविषयक व संस्कृतीविषयक योगदान हे मौलिक स्वरूपाचे होते. त्यांच्या साहित्यविषयक कार्याचा प्रारंभ त्यांच्या वृत्तपत्रीय वाडःमय निर्मितीतून होतो. बाबासाहेबांनी 'मूकनायक' या वृत्तपत्राची केलेली सुरुवात ही एक अभिनव स्वरूपाची घटना होती. जाती-धर्माच्या जोखडात पिचलेल्या मूकनायकाला वृत्तपत्राच्या माध्यमातून वाचा मिळवून दिली. 'काय करू आता धरूनिया भीड । नि:शंक हे तोंड वाजविले ।। नव्हे जगी कोणी मुकियांचा जाण । सार्थक लाजोनी नव्हे हित ।।' या संत तुकाराम महाराजांच्या ओळी मूकनायकाच्या बिरुदावली म्हणून वापरल्या गेल्या. पुढे ३ एप्रिल १९२७ रोजी 'बहिष्कृत भारत' हे पाक्षिक नव्याने सुरु केले. त्यानंतर 'जनता' हे नियतकालिक काढले. 'जनता' या नियतकालिकेचे शेवटी 'प्रबुद्ध भारत' या वृत्तपत्रात रूपांतर झाले. 'मूकनायक' ते 'प्रबुद्ध भारत' असा प्रवास होत असताना डॉ. बाबासाहेबांची लेखणी अधिकच समृद्ध होत विविधांगी विषयाचा वेध घेऊ लागले. 

त्यातूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वाची ग्रंथसंपदा आपल्या लेखणीतून प्रत्यक्षात उतरवली.  त्यांची ही साहित्यसंपदा आजही आपल्यासाठी मार्गदर्शक आहे. बाबासाहेबांनी विविधांगी विषयावर चौफेर लिखाण केले आहेत. त्यांच्या ग्रंथसंपदेवर केवळ ओघवती नजर टाकली, तरी आपल्याला त्यांच्या कार्याचा आवाका येईल.

 

* Administration and Finanace of East India Company,   

* The National Dividend of India: A Histrorical and Analytical Study,   

* Castes in India: Their Mechanism,   

* Genesis and Development,  Federation Versus Freedom,  

* The Problem of Rupees: Its Origin & Its Solution,   

* Pakistan or The Partition of India,  

* Annihilation of Castes,

* Ranade, Gandhi and Jinnah,   

* Mr.Gandhi and the Emancipation of the Untouchables,  

* What Congress and Gandhi have done to the Untouchables,  

* Communal Deadlock and a way to solve it,   

* States and Minorities-What are their rights and how to secure them in the   Constitution Free India,  

* Who were Shudras? How they came to be the Fourth Verna in Indo-Aryan Society,  *The Riddles in Hinduism,   

* Maharashtra as a Linguistic Province,  

* Thoughts on Linguistics States,    

* The Rise and Fall of Hindu Women,  

* The Pali Grammar, Dictionary and Bouddha Pujapath,  

* Buddha and his Dhamma,  

* Small Holdings in India and their Remedies, 

         

आपल्यापैकी अनेकांना माहिती नसलेले बाबासाहेबांचे कार्य म्हणजे सिंचन व ऊर्जाविषय कार्य. देशाच्या कृषी व उद्योग क्षेत्राच्या विकासासाठी आवश्यक बाब म्हणजे पाणी आणि वीज होय. त्यांचा विकास झाला तर देशाचा विकास होईल असे शहाणपण बाबासाहेबांनी देशाला दिले. स्वातंत्र्यापूर्वी व्हॉइसरॉयच्या मंत्रिमंडळात बाबासाहेबांकडे सार्वजनिक बांधकाम, सिंचन, ऊर्जा व श्रम मंत्रालय ही खाती होती. मंत्रिपदाचा पदभार स्वीकारल्यावर जलसंपत्ती विकासासाठी देशाच्या विविध नद्यांच्या खोऱ्यांच्या विकास, सिंचन प्रकल्प उभारण्यासाठी नदी खोरे विकास प्राधिकरण, सिंचन व ऊर्जा प्रकल्पाच्या यशस्वी अंबालबजावणीसाठी कुशल तंत्रज्ञ गटाची स्थापना केली. याचाच परिपाक म्हणजे आजचे केंद्रीय जल आयोग. डॉ.आंबेडकरांच्या दूरदृष्टीतून व अभ्यासपूर्ण नियोजनातून हिराकूड व सोन नदी प्रकल्प, दामोदर खोरे योजना, महानदी व कोसी नदी योजना यशस्वीपणे राबविल्या. तसेच सध्या जे केंद्रीय ऊर्जा प्राधिकरण आहे, त्याची मूलतः सुरुवात १९४४ साली स्थापन झालेल्या केंद्रीय ऊर्जा मंडळातून झाली, जे की बाबासाहेबांच्या प्रयत्नातून घडले. म्हणून डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांना देशातील सिंचन व ऊर्जा धोरणाचे पितामह म्हणतात. 

      

म्हणूनच बाबासाहेबांबद्दल म्हणावंसं वाटतं, २० व्या शतकातील अतुलनीय असामान्य बुद्धिजीवी व्यक्तिमत्व ज्यांनी "सर्वेपि सुखिन: संतु | सर्वे संतु निरामय:" या अर्थाचं ज्ञानदेवांचं पसायदान वास्तवात आणण्यासाठी आपलं आयुष्य खर्ची घातलं....

बाबासाहेबांना त्रिवार अभिवादन...

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले

"माये गं माये,

नगं सोडू माझी शाळा,

शिकून शिकून लई मोठं

व्हायचंय मला..!! "

        असा ठाम निश्चय करणारी आजची ग्रामीण भागातील मुलगी  आणि हाच आत्मविश्वास तिच्यात निर्माण करण्यास लावणारी, जिच्या दूरदृष्टीने अवघ्या भारताला स्त्री- शिक्षणाचं महत्व पटवून देणारी, जिच्यामुळे विश्वाच्या पटलावर यशस्वी प्रगल्भ भारताचं नाव कोरणाऱ्या समस्त यशस्वी कर्तृत्ववान व्यक्तींना जन्म देणाऱ्या समस्त मातांना सुसंस्कारित दिशा देणारी, उच्च-निच्चतेचे बंधन झुगारून अवघ्या मानवी समाजाला योग्य दिशा दाखवणारी, तेजाचा वारसा देणारी एकमेव स्त्री म्हणजे क्रांतीज्योती सावित्रीबाई ज्योतिबा फुले.. 

"नतमस्तक तिच्या चरणी, जिच्यामुळे घडलो आम्ही,

अन घडलं तुम्ही, वारसा हा स्त्री शिक्षणाचा

न मोडेल कोणी न मोडेल कोणी.. !! "

     ३ जानेवारी १८३१ रोजी साताऱ्यातल्या नायगावला लक्ष्मीबाई नेवासे पाटलांच्या घरी जन्म घेणारी ही स्त्री, क्रांतीसूर्य ज्योतिबा फुलेंच्या परीस स्पर्शाने तेजोमय राष्ट्र घडविणारी ठरली. सावित्रीबाईंची खरी प्रतिमा म्हणजे पतीच्या क्रांतिकार्यात सहभागी झालेली 'शालीन' स्त्री, ज्योतीबांच्या क्रांतिकार्यात सतत कार्य करणाऱ्या सावित्रीबाईंचे कार्य तितकेच महत्वाचे होते.

    मुलींना शिकविते म्हणून शेणा-मातीच्या गोळ्याचा मार सहन करणे, घराचा पाण्याचा हौद सर्वसामान्यांसाठी खुला करणे, बालहत्या प्रतिबंधक गृहातील विधवेच्या मुलाला दत्तक घेऊन वात्सल्यपूर्ण संगोपन करणे, असे क्रांतिकारी कार्य या देवतेने केले. तसेच विवाहानंतर स्वतः साक्षर होऊन विपरीत परिस्थितीत शिक्षिका बनणे, मुख्याध्यापिकेचे काम विना वेतन आनंदाने करणे, दुष्काळात व्हिक्टोरिया आश्रमातील भुकेल्या एक हजार मुलांची भूक भागविणे, ज्योतीबांच्या मृत्यूनंतर सत्यशोधक समाजाची धुरा यशस्वीपणे सांभाळणे, प्लेगच्या साथीत मृत्यूला कवटाळावे लागते हे माहिती असून सुद्धा मानवतेच्या कार्यात अखंड वाहून घेणे असे डोळे दिपविणारे सावित्रीबाईंचे कार्य समाजापुढे आदर्श ठेवून आहे.

        चूल आणि मूल एवढाच सीमित संसार करण्यापेक्षा अवघ्या समाजाचा संसार त्यांनी आनंदाने व उत्साहाने पार पडला. एकाची माता होऊन जगण्यापेक्षा त्या जगत् माता बनल्या. कठीण असे समाजकार्य करता करता त्यांच्यातील कवयित्री उभारून येत होती. सावित्रीबाईंचा १८५४ साली प्रकाशित झालेला 'काव्यफुले' हा काव्यसंग्रह हा अप्रतिमच..  १८९२ साली 'बावनकशी रत्नाकर' हे त्यांचे दीर्घकाव्य प्रकशित झाले. तसेच 'पितरपुराण' नावाचा काव्यसंग्रह त्यांनी रचल्याचा दावा अभ्यासकांनी केला आहे. त्यांची काव्यरचना समाज प्रबोधनपर तर आहेच तसेच त्यांनी विविध विषयांवर सुद्धा काव्य लिहिले आहे. उदाहरणार्थ निसर्गविषयक, सामाजिक, प्रार्थना, आत्मपर, बोधप्रत, इतिहास, स्फुटलेखन अशा अनेक विषयांच्या अनुषंगाने त्यांचे काव्य बहरत गेले.

"ताराबाई माझी मर्दानी

भासे चंडिका रणांगणी,

रणदेवा ती श्रध्दास्थानी

नमन माझिये तिचिया चरणी."

       तसेच कवीचे भावविश्व चेतविणारा चाफा सावित्रीबाईने खालील शब्दात सुरेख चितारला आहे.

"पिवळा चाफा,

रंग हळदीचा

फुलाला आहे...

नाव तयाचे

सुवर्ण चंपक

सृष्टी दागिना

मानस पटतो....!!"

      स्त्रियांच्या बाबतीत असणारा सावित्रीबाईंचा दुरदृष्टीकोन आज खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरला आहे. संपूर्ण जगाला स्त्री शिक्षणाचे महत्व पटले आहे. आज आदर्श राष्ट्र घडविण्यास स्त्रियांचा त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील वाटा नेत्रदीपक आणि ठसठशीत दिसणारा आहे. भविष्याला ओटीत फुलविणाऱ्या अन स्त्रीशिक्षणाचा ठसा उमटविणाऱ्या सावित्रीबाईंची क्रांतीज्योत प्रखरतेने तेजोमय झाली आहे. आज अवघ्या विश्वाला भारतीय स्त्रियांनी आपल्या कर्तृत्वाने  कवेत घेतले आहे. आकाशापासून तर पाताळापर्यंत सर्वच क्षेत्रांत असंख्य स्त्रिया आपापल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवीत आहे.

   १९ व्या शतकात सावित्रीबाईंनी पाहिलेले स्त्रीजगताचे स्वप्न आज खऱ्याखुऱ्या अर्थाने पूर्ण होत आहे. म्हणून आज सावित्रीबाई फुले यांना म्हणावेसे वाटते की, "सावित्रीबाई, आज भारतीय स्त्रियांचे सर्व क्षेत्रातील नेत्रदीपक यश पाहण्यासाठी व त्यांचा कौतुक सोहळा साजरा करण्यासाठी आज तुम्ही हव्या होतात..  आज त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाला त्रिवार अभिवादन..!!!